DZIECI I MŁODZIEŻ JUŻ „NIE WCHODZĄ” DO INTERNETU, ONI W NIM PO PROSTU SĄ. PROBLEM POLEGA NA TYM, ŻE ŚWIAT CYFROWY I REALNY MAJĄ DLA ICH MÓZGÓW NIEMAL TAKĄ SAMĄ WAGĘ. TO ZMIENIA SPOSÓB BUDOWANIA RELACJI, PRZEŻYWANIA EMOCJI I KSZTAŁTOWANIA TOŻSAMOŚCI. DO TEGO DOCHODZI ZJAWISKO, KTÓRE JESZCZE KILKA LAT TEMU NIE MIAŁO TAKIEJ SKALI.
Rozwój sztucznej inteligencji sprawił, że fałszywe informacje, przerobione zdjęcia czy wygenerowane filmy coraz trudniej odróżnić od autentycznych. Dla dorosłych bywa to wyzwaniem, a dla dzieci i młodzieży – u których zdolność krytycznej oceny dopiero się rozwija – stanowi poważne zagrożenie.
Młodzi ludzie przeżywają emocje wywołane przez wydarzenia, które nigdy się nie wydarzyły, porównują się z nieistniejącymi, wyretuszowanymi, wyidealizowanymi wzorcami i budują obraz świata na podstawie cyfrowej fikcji. Ich mózg reaguje na te bodźce tak, jakby były prawdziwe, co może prowadzić do lęku, obniżenia nastroju, poczucia zagubienia i narastającej nieufności wobec rzeczywistości, w tym osób dorosłych. Skutki tej fikcji są jak najbardziej realne – przekładają się na zdrowie psychiczne, poczucie własnej wartości oraz sposób budowania relacji z innymi ludźmi.
Spojrzenie w oczy czy w ekran?
Bezpośredni kontakt to biologiczny fundament naszego rozwoju emocjonalnego i społecznego. To właśnie relacja, obecność, spojrzenie w oczy czy mimika uczą nas empatii, odczytywania intencji oraz dają poczucie, że jesteśmy dla kogoś ważni i nie jesteśmy sami. Niestety, dziś wiele młodych osób, które przeniosły się z podwórek na platformy internetowe, nieświadomie zamieniła akceptację rówieśniczą na bezduszne, sterowane przez algorytmy polubienia i wyświetlenia. Dorośli też w tym trendzie nie odstają.
Badania prof. Sherry Turkle z MIT pokazują, że technologia daje jedynie iluzję towarzystwa, jednocześnie pogłębiając samotność. Ludzie szukają akceptacji na drugim końcu świata, tracąc kontakt z osobą siedzącą obok, na tej samej ławce. Tymczasem człowiek, zwłaszcza młody, pozbawiony treningu społecznego w świecie rzeczywistym, staje się bezbronny wobec manipulacji, cyberhejtu czy zjawiska szantażu seksualnego (sextortion).
Rozumienie świata
Miarą powagi tej sytuacji jest konieczność nawigowania przez dzieci i młodzież w dwóch skomplikowanych światach jednocześnie: wirtualnym i realnym. Dodatkowo, żaden z nich nie jest do końca przez nich rozumiany. Młodzież nie myli wprawdzie tych światów w sensie fizycznym, ale ich mózgi przypisują im dokładnie taki sam status emocjonalny. Mózg nie różnicuje, czy bodziec pochodzi ze świata realnego czy wirtualnego, przez co fake newsy, internetowy hejt i cyfrowy chaos ranią ich z taką samą siłą jak w świecie analogowym. Ta podwójna egzystencja rodzi potężne konsekwencje poznawcze – młodzi ludzie żyją w permanentnym szumie informacyjnym, tracą zdolność krytycznego myślenia i nie wiedzą, które źródła są prawdziwe, a które zmanipulowane.
Profil w sieci vs. ja
Uzależnienia behawioralne i kryjąca się za nimi dopamina sprawiają, że gdy w rzeczywistości realnej pojawia się nuda, stres lub smutek, młodzi ludzie zanurzają się w tym mniej wymagającym – wirtualnym świecie. Przez to nie tylko nie uczą się samoregulacji emocji, ale również kształtują tożsamość hybrydową. Młody człowiek buduje poczucie własnego „ja” jednocześnie w dwóch rzeczywistościach – realnej i cyfrowej – a granica między nimi zaciera się. Profil w mediach społecznościowych przestaje być traktowany jako fikcja, lecz staje się integralną częścią samego siebie.
Profesor Sherry Turkle z Massachusetts Institute of Technology (MIT) nazywa ten proces upłynnianiem tożsamości („ja” rzeczywiste a „ja” internetowe). Cyfrowa autokreacja rodzi presję idealnego awatara, co często skutkuje rozczarowaniem realnym ciałem. Skrajnym przejawem tego napięcia jest tzw. dysmorfofobia, czyli zaburzenie postrzegania swojego wyglądu. Polega m.in. na wyolbrzymianiu często niewielkich defektów, których inni nie dostrzegają. Młodzi ludzie pragną upodobnić swoje rysy twarzy do cyfrowych filtrów wygładzających. Przenikanie się tych mechanizmów sprawia, że współczesna młodzież tkwi w pułapce wiecznego niedopasowania – zarówno do swoich prawdziwych emocji, jak i fizycznego wyglądu.
Świat cyfrowy to nasza codzienność, dlatego nie chodzi o to, by dzieci i młodzież od niego odcinać, ale by nauczyć je mądrze się w nim poruszać. To właśnie rodzice i inni dorośli są dziś przewodnikami po dwóch światach – tym realnym i tym wirtualnym. Powinni pomagać dzieciom rozumieć emocje, budować poczucie własnej wartości, uczyć krytycznego myślenia i pokazywać, że internet daje wiele możliwości, ale kryje też pułapki. Najważniejsze jednak, by młody człowiek wiedział, że prawdziwe życie, relacje i wsparcie zawsze znajdują się poza ekranem – w realu.
