Joasia ma sześć lat i wie już wiele. Nie wolno się złościć: złość jest brzydka. Wolno się cieszyć, ale nie za głośno. Płakać można, jeśli tylko przestanie za krótką chwilę. Kiedy ktoś ją popycha, lepiej nie oddawać. Kiedy ktoś dokucza, nie prowokować. Kiedy jest jej przykro, usłyszy: „nie przesadzaj”. Ma być grzeczna, dzielić się, ustępować. Nie dlatego, że ktoś jej to rozkazał.
Te społeczne normy to nie kwestia jednej rozmowy. Joasia uczy się od dorosłych nie tylko tego, co mówią, ale też jak mówią: ich min, tonu głosu, szybkości mówienia, a nawet ciszy. To są lekcje życia. Nie w formie reguł, lecz oczekiwań. W powstawaniu struktury „JA” Joasi ogromne znaczenie mają pierwsze relacje. Dorasta w domu, w relacjach najbliższych — to jest jej socjalizacja pierwotna. Tu kształtuje się jej styl przywiązania: czy ktoś przyjdzie, gdy płacze; czy bliskość jest bezpieczna. Równolegle działa styl wychowawczy — granice, kary, nagrody, system oczekiwań, który mówi: jak mam się zachowywać, żeby zasłużyć na akceptację. Styl przywiązania odpowiada na pytanie: czy mogę liczyć na innych? Styl wychowawczy mówi: jakim kosztem mogę być sobą? Joasia chłonie oba. Czasem w harmonii, czasem w napięciu. Nie zawsze wie, które emocje są „bezpieczne”, a które zakazane.
Potem przychodzi szkoła, rówieśnicy, kultura — socjalizacja wtórna. Świat nie wymyśla nowych zasad. Wzmacnia te, które Joasia już zna: bądź miła, nie wychylaj się, dbaj o innych. Jeżeli zadziała „za bardzo”, kara przychodzi subtelnie: spojrzeniem, milczeniem, dezaprobatą. Nagroda? Spokój, pochwała, uśmiech. Uczy się odczytywać język świata tak dokładnie, jak własne emocje.
Od doświadczeń do przekonań
Z tych wszystkich doświadczeń rodzą się przekonania. Najpierwkluczowe: nie jestem wystarczająca, żeby być kochaną, muszę się starać. Potem pośredniczące: lepiej nie odmawiać, emocje trzeba kontrolować, spokój innych jest moją odpowiedzialnością. To nie są poglądy. To emocjonalne prawdy, które kierują każdym ruchem, decyzją, relacją. Joasia nie zapisuje ich w zeszycie. Ona po prostu według nich żyje.
Joasiadorasta i staje się Joanną. Zdrobnienie znika. Schematy zostają. Joanna jest „ogarnięta”. Odpowiedzialna. Wie, co trzeba zrobić. Nikt już jej nie mówi, że ma być miła — ona sama o to dba. Nie zmieniła się jej osobowość. Zmieniła się świadomość ról, które pełni. I scenariusz, który dawno zaczęła pisać Joasia.
Według Erica Bernego dziecko bardzo wcześnie podejmuje decyzje o sobie
i świecie. Z tych decyzji powstaje scenariusz życiowy — zapis: kim jestem i czego mogę spodziewać się po innych. Jedną z najczęstszych postaw jest: ja nie jestem OK – ty jesteś OK. Joanna zna ją dobrze. Nieświadomie gra ją w pracy, w związkach, w domu.
Uległość i dominacja
Czasem ten scenariusz przybiera formę nadmiernej uległości: zgoda zamiast sprzeciwu, milczenie zamiast granicy. Czasem kiedy napięcie narasta w formę dominacji lub chwilowej agresji: kontrola, podnoszenie głosu, raniące słowa. To nie sprzeczność. To jedna i ta sama strategia, tylko w różnych maskach. Uległość chroni przed odrzuceniem. Dominacja — przed bezradnością. Dwie role. Jedna klatka.
Moment pęknięcia
Joanna trafia do psychoterapeuty nie dlatego, że „nie radzi sobie z życiem”. Choć często tak myśli. Trafia, bo role przestają działać. Jest zmęczona byciem miłą. Zmęczona byciem silną. Zmęczona byciem tą, która ogarnia wszystko. Psychoterapia nie polega na naprawie Joanny. Polega na rozpoznaniu, kiedy odzywa się Joasia. Na zauważeniu impulsu do uległości. Na zatrzymaniu impulsu do dominacji. Na nauce asertywności — trzeciego języka, w którym można powiedzieć „nie” bez agresji i „tak” bez poświęcania siebie. Języka postawy: ja jestem OK – ty jesteś OK. Dla Joanny to nowy sposób poruszania się w świecie. Nie rola ani scenariusz — tylko wybór.
Czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość nie tyle trąci, co bierze za oczywistość. Dorosłość Joanny zaczyna się wtedy, gdy przestaje brać te prawdy za pewnik. Kiedy zauważa swoje przekonania, schematy i wybiera, które z nich naprawdę chce zatrzymać. To jest praca wymagająca, czasem bolesna, ale możliwa. Bo nawet najstarsza i najstraszniejsza klatka ma drzwi.
Tomasz Kliś
