Migracja rzadko oznacza wyłącznie zmianę miejsca zamieszkania. W wielu przypadkach to utrata znanego świata: języka, relacji społecznych, pozycji zawodowej i poczucia bezpieczeństwa. W ostatnich latach Polska przyjęła setki tysięcy kobiet – nie tylko z Ukrainy, ale także z Białorusi, Gruzji, Wietnamu, Indii, krajów Afryki i Ameryki Łacińskiej. Debata publiczna często koncentruje się na traumie i kryzysie, co może prowadzić do uproszczenia ich doświadczenia. Tymczasem życie psychiczne migrantek jest bardziej złożone: obok cierpienia pojawiają się odporność, sprawczość i zdolność adaptacji.

Na tle ograniczonego dostępu do wsparcia psychologicznego w językach obcych wyróżnia się działalność Fundacji Twarze Depresji. W cztery dni od wybuchu wojny w Ukrainie fundacja uruchomiła program „Twarze depresji dla Ukrainy” – bezpłatnej pomocy psychologicznej dla obywateli Ukrainy, realizując konsultacje zdalne i stacjonarne w Poradni Psychologicznej przy al. Solidarności 78 w Warszawie. Partnerem programu od początku jego działania jest Nationale-Nederlanden. Przez 4 lata specjaliści fundacji zrealizowali ponad 13,5 tysiąca bezpłatnych konsultacji psychologicznych dla prawie 2,5 tysiąca Ukrainek i Ukraińców – od dzieci po seniorów.

Poznajcie opinię Tetiany ze Lwowa, która skorzystała z pomocy Fundacji Twarze Depresji:

„Mam 56 lat. W czasie alarmów i wojny znalazłam się w trudnej sytuacji życiowej. Dodatkowo dowiedziałam się o strasznej diagnozie: rak. Moja psychika nie była już w stanie poradzić sobie z problemami, które na mnie spadły. Szukałam wszędzie wsparcia, ale niestety bez skutku. Aż pewnego dnia, przeglądając wiadomości na Facebooku, dowiedziałam się o Państwa fundacji. Zapisałam się na konsultacje psychologiczne. Zostałam uważnie wysłuchana. Pani psycholog pomogła mi odnaleźć siłę do życia i walki z chorobą. Wychodzę z kryzysu psychicznego. Serdecznie dziękuję pani psycholog i Fundacji Twarze Depresji za ważne wsparcie. Sama nie dałabym sobie rady”.

To jeden z najtrudniejszych programów, które realizuje fundacja. Z bezpłatnej pomocy psychologicznej korzystają tak ukraińscy żołnierze, jak i matki drżące o życie mężów, dzieci, jak i osoby, które straciły na wojnie najbliższych. Takie doświadczenia każdego dnia mają obywatele Ukrainy. Nasi specjaliści prowadzili zdalne konsultacje nawet w czasie bombardowań. Wielu ich pacjentów zginęło na wojnie. W tym programie niosące pomoc specjalistki same mają doświadczenie uchodźcze, pochodzą z Ukrainy. I często same potrzebują wsparcia, które zapewnia im Fundacja Twarze Depresji.

Główne obszary obciążeń psychicznych

„W swoim kraju byłam nauczycielką. Tutaj sprzątam biura” – mówi Yuliia z Ukrainy. „Pracowałam jako prawniczka, teraz opiekuję się starszą osobą” – przyznaje Olga z Białorusi. Utrata statusu zawodowego wpływa na poczucie własnej wartości i zwiększa ryzyko objawów depresyjnych (Berry, 1997; Nguyen & Benet-Martínez, 2013). Obok tej utraty – do najważniejszych obciążeń należą również: samotność językowa, obciążenia opiekuńcze oraz stereotypy.

„Nie mam z kim porozmawiać w swoim języku” – zauważa Amina z Indii. Brak możliwości wyrażenia emocji w języku ojczystym prowadzi do izolacji i ogranicza dostęp do opieki psychologicznej. Stereotypy takie jak: „Wy to jesteście takie pracowite. Zabieracie nam pracę” (cytat Aminy z Indii), nasilają poczucie obcości, społeczny lęk i objawy depresyjne.

Choć media przedstawiają migrantki często jako ofiary, to można przeczytać również historie niezwykle aktywnych i przedsiębiorczych kobietach. Zakładają firmy, tworzą sieci wsparcia i podejmują nowe wyzwania edukacyjne. „Tutaj zaczęłam od nowa i poczułam, że mogę coś zmienić” – podkreśla Lien z Wietnamu. Odporność, określana przez amerykańską psycholog prof. Ann Masten – uznawaną za jedną z czołowych światowych ekspertek w dziedzinie odporności psychicznej – jako „ordinary magic”, oznacza zdolność adaptacji mimo trudności. Jest wzmacniana przez wsparcie społeczne i poczucie sensu życia.

Bariery systemowe w Polsce

System zdrowia psychicznego wciąż nie nadąża za potrzebami. Brakuje psychoterapii w językach obcych, tłumaczy kulturowych, wsparcia rodzinnego i jasnych informacji o usługach. Dlatego warto podkreślić inicjatywę Uniwersytetu Warszawskiego, żeby stworzyć platformę MentalHealth4All, która dostarcza wielojęzycznych narzędzi psychoedukacyjnych, zmniejszając tym samym poczucie wykluczenia i stres adaptacyjny. Instytucje wspierające migrantki obejmują m.in. Centrum Wielokulturowe w Warszawie, Fundację Ocalenie, Fundację Polskie Forum Migracyjne, które oferują konsultacje kulturowe, warsztaty i działania edukacyjne, pomoc prawną i lekcje języka polskiego, wspierając integrację i ułatwiając migrantom dostęp do usług.

Migrantkom brakuje dostępu do terapii i konsultacji w ich języku ojczystym lub w językach powszechnie używanych, takich jak angielski. Rozwój systemu tłumaczy medycznych oraz dostęp do materiałów psychoedukacyjnych w różnych językach znacząco zwiększają szanse na skuteczne wsparcie. Specjaliści powinni uczestniczyć w szkoleniach międzykulturowych i korzystać z superwizji, aby uwzględniać kulturowe sposoby przeżywania depresji i stresu (Boski, 2022). Pomoc psychiczna powinna uwzględniać realia życia migrantek – elastyczne godziny spotkań, opiekę nad dziećmi podczas terapii oraz grupy wsparcia umożliwiające wymianę doświadczeń i budowanie sieci społecznych.

Ważne jest także wzmacnianie kompetencji zawodowych: programy mentoringowe, wsparcie w uznawaniu kwalifikacji zdobytych w kraju pochodzenia i integracja zawodowa pozwalają odzyskać poczucie sprawczości, co działa profilaktycznie wobec depresji.

Konsultacje psychologiczne w języku angielskim

Fundacja Twarze Depresji prowadzi odpłatne konsultacje psychologiczne w języku angielskim w Poradni Psychologicznej mieszczącej się przy al. Solidarności 78 w Warszawie, uwzględniając specyfikę doświadczeń migracyjnych, stres akulturacyjny, obciążenia opieką nad rodziną oraz konsekwencje utraty statusu zawodowego. Takie podejście stanowi realną odpowiedź na bariery systemowe, z którymi mierzą się migrantki w Polsce, a jednocześnie wspiera ich autonomię i sprawczość w nowym środowisku.

dr Joanna Jasińska